کارکردهای امامت3

  • ايجاد نظام اخلاقي تربيتي

   در حالي كه جامعه اسلامي بعد از رحلت پيامبر اكرم(ص) در حال حركت قهقرايي و بازگشت به مادي گرايي و دنياگرايي شدند امام علي(ع) با بيان خطبه ها و يا نامه هايي در مقام مذمت دنيا و دنياگرايي برآمده و مردم و نخبگان جامعه را از اين ضرورت آگاه نمودند. آنگاه كه حضرت به خلافت رسيدند تبيين نمودند كه براي رسيدن به جايگاه هاي دنيا هيچگاه حقيقت را زير پا نگذاشته و حق را به خاطر دنيا ناديده نگرفتند[1]، حضرت در بازگشت از جنگ جمل در مسجد جامع بصره به ايراد خطبه پرداختند كه در آنجا حضرت به نكوهش دنيا و دنياگرايي پرداختند[2] و در مسجد كوفه در همان سال از لزوم پرهيز از آرزوهاي دنيايي و هواپرستي سخن به ميان آوردند[3]، در خطبه اي در روز عيد فطر حضرت امير مردم را بر شناخت درست دنيا تشويق نمودند[4]، و در خطبه اي در روز عيد قربان حضرت به تبيين واقعيت دنيا پرداخته و مردم را به رغبت به آخرت تشويق نمودند[5]، در سال 38 ق پس از شكست خوارج در نخيله از سستي و دنياگرايي كوفيان آنان را نكوهش نمودند[6]، و خطبه معروف حضرت به غرا از خطبه هايي است كه ايشان به تفصيل به تبيين دنيا و اوصاف متقين پرداخته اند و مباحث مختلف اخلاقي و تربيتي را تبيين نموده اند و دربرخي موارد مثالهاي زيبايي بيان     نموده اند[7]. زيد بن وهب خطبه اي از حضرت نقل مي نمايد در روش برخورد با دنيا[8]، سپس حضرت بر پرهيز از عشقهاي مجازي در دنيا اخطار فرموده و آنرا دور كننده انسان از حقيقت    برشمرده اند[9]، نظائر اين امور در نهج البلاغه بسيار ذكر شده است تا آنجا كه مرحوم دشتي بيش از 400 موضوع نسبت به دنيا و دنيا گرايي در نهج البلاغه از بيانات حضرت را تبيين فرموده اند[10] كه اين همه نهج البلاغه را به يك دائره المعارف اخلاقي و تربيتي تبديل نموده است.

   پرهيز از دنياگرايي را ائمه اطهار(ع) در زندگاني خويش به اثبات رساندند زهد اميرمومنان(ع)، وقف هزاران چاه و درخت در اطراف مدينه، و جود و بخشش امام مجتبي(ع) كه بارها نيمي و يا تمام اموال خويش را وقف نمودند، و در دستگيري از بيچارگان و مستمندان در عصر خود زبانزد خاص و عام بود[11] و هيچ فقيري از درب خانه اش دست خالي بيرون نمي رفت، جوانمردي و مروت آن حضرت در رفتار با مخالفان و ترحم بر آنان، نمونه هايي از رفتارهاي اجتماعي بزرگان دين ماست[12].

   اما سير اخلاقي و سلوك تربيتي در خانواده توسط اهل بيت(ع) نيز نظامي بر پايه محبت و عطوفت بنا نهاده است، آنچنانكه امام علي(ع) در دوران قبل از خلافت و امامت و بعد از آن در منزل وظيفه همسري و پدري خويش را به انجام مي رساند، ادب و احترام و محبت حضرت زهرا(س) به همسر و فرزندانشان كه يكي از مظاهر آن در حديث كساء آمده است.

  • تحكيم ارزشها و ارتقاء باورها

   ارزشهاي انساني و اسلامي از اموري است كه در جامعه اسلامي بارها دستخوش تغيير و دگرگوني قرار گرفت و دين را درآستانه تحريف و يا انحراف قرار داد، امويان و مروانيان از يك سو و پس از آنان عياسيان كه نفاقشان بيش از امويان كمر به هدم اسلام بسته و ارزشهاي آن را به ضد ارزش تبديل نمودند. در اين ميان يكي از كاركردهاي مهم امامت تحكيم ارزشهاي ديني و الهي و رشد و ارتقاء اعتقادات و باورهاي شيعيان و مسلمانان بوده است. ربع قرن خانه نشيني اولين پيشواي شيعيان براي آن بود كه حضرت حاضر به مكر و خدعه براي دريافت خلافت و استفاده از كذب و دوري از صداقت آنچنان كه خلفاي ثلاث كردند نشد.

   اين انحرافات كه در جامعه اسلامی از رحلت پیامبر اکرم(ص) آغاز شد و پس از صلح امام حسن(ع) با معاویه این امر شدت یافت اما خلفا کمتر عملی که مبتنی بر انحراف باشد از خود بروز می دادند و به اصطلاح حفظ ظواهر می نمودند ولی یزید که انحرافات عقیدتی و اخلاقی او زبانزد بود در آشکارا شرب خمر می نمود و بوزینه خویش را از کنار خویش جدا نمی نمود، از بیان رغبت خویش به آئین مسیحیت إبائی نداشت و علنا انکار وحی و نبوت می نمود. حضرت ابا عبدالله الحسین(ع) در زمان معاویه که حفظ ظواهر می نمود خود را ملزم به تبعیت از صلح نامه امام مجتبی(ع) می دید ولکن خلافت و جانشینی یزید نه تنها خلاف صلح نامه بود بلکه انحراف دوچندان ارزشهاي جامعه اسلامی و محو شریعت محمدی(ص) را در پی داشت. حضرت در مقابل این انحراف بزرگ کوتاه نیامده و در مقابله با آن با تمام وجود ایستادگی نمودند و به توبیخ دیگران در عدم ایستادگی در مقابل آن پرداختند و در راه عراق در منزلي بنام ذي حسم فرمودند: «ألا تری أن الحق و لایعمل به و الباطل و لایتناهی عنه»[13] آیا نمی بینید به حق عمل نمی شود و به باطل جامه عمل پوشانده اند. بنی امیه حکومت را نه وسیله ای برای خدمت قلمداد نمود بلکه مستمسکی برای چپاول و عیش دنیوی خویش قرار دادند و عملا خلافت را تبدیل به سلطنت موروثی نمودند آنچنانکه ابوسفیان به آنان توصیه نمود اکنون که حکومت دست شما افتاده آن را همچون گویی به یکدیگر بدهید تا از دودمان بنی امیه بیرون نرود.حضرت سیدالشهدا(ع) زمانی که ارزشها را در حال تغییر دیدند و حکومت خدا و خلافت پیامبر را در حال تبدیل شدن به سلطنت یافتند و ارزش معنویات را در حال تبدیل شدن به مادی گرائی و دنیا پرستی دیدند ترک معروف و ارتکاب نواهی را تحمل ننموده و قیام خویش علیه کجیها را آغاز نمودند و در نامه اي که به برادر خویش محمد حنفیه نوشتند به تبیین آن پرداختند و فرمودند: «إنی لا أخرج اشرا ولابطرا و لامفسدا و لاظالما بل إنی اخرج لإصلاح امه جدی و ان اسیر بسیره جدی و ابی…»[14] من نه از روی خودخواهی و نه از روی سرکشی و هوسرانی از مدینه خارج می شوم و نه برای ایجاد فساد و ستمگری، بلکه هدف من از این حرکت اصلاح امت جدم و تأسی به سیره جد و پدرم است.

   پس از شهادت حضرت سيدالشهداء(ع) كه اوج انحراف جامعه اسلامي و قساوت قلب آنان بود امام سجاد(ع) در صدد برآمدند تا بوسيله ادعيه و مناجات به تبيين و تحكيم ارزشهاي ديني و باورهاي معنوي بپردازند. مجموعه اين ادعيه امروز بعنوان زبور آل محمد(ع) با نام صحبفه سجاديه در 54 دعا گردآوري شده و بيش از پنجاه شرح بر آن نگاشته شده است[15].

  • تقويت انگيزه ها

   انسانها بوسيله مطالعه و يا تفكر در امور نظري امري را پذيرفته و به آن باور دارند، و لكن در مقام وجود الگوهايي كه عمل به آن ارزشها و دستورات را براي آنها تسهيل نموده و انگيزه افراد جهت انجام دستورات ديني تقويت گردد. انفاق و ياريرساندن به مستمندان در عمل براي انسان گران است گذشتن از دارائيهاي دنيا و برخورداري از آن ايجاد علقه و غفلت نموده و انفاق در راه خدا را سخت مي نمايد، اما آنگاه كه انسان ميخواند كه اميرالمومنين شبانه به مستمندان كمك نموده و يا امام مجتبي از اموال و دارائي خويش گذشته و پس از شهادت امام زين العابدين(ع) مستمندان دريافتند كه ايشان نان آور شبهاي آنان بوده است و هنگام غسل دادن جنازه اش به پينه و كوفتگي شانه هاي حضرت   پي بردند[16] اين امر بر انسان آسان شده و بوسيله تأسي به عمل آن بزرگان انگيزه عمل مطابق با فعل آنان را مي يابد.

  • ايجاد مبناهاي تعادلي

   افراط و تفريط در عمل نوعا بدليل فقدان مباني درست و ملاك معين و مبين در زندگي بشر به چشم مي خورد كه يكي از دستاوردهاي شيعه در امر امامت كه از كاركردهاي مهم آن تلقي مي شود دريافت مباني به دور از افراط و تفريط است كه تبعيت از اين مباني مي تواند انسانها را رشد داده و آنها را به كمال و رستگاري برساند. آنگاه كه مي بينيم اميرالمومنين در روز شير ميدان جنگ است و در شب از خوف خدا سر به سجده عبوديت مي نهد و يا حضرت سيدالشهداء(ع) در ميدان جنگ به اقامه نماز جماعت پرداخته اند و نيز يكي از اين مباني رساله حقوق[17] امام سجاد(ع) است كه مشتمل بر وظائف انسان بوده و حقوق 51 صنف را بيان مي نمايد از حق الله گرفته تا حق الناس و از حقوق اعضا و جوارح تا والدين و فرزندان را ذكر نموده است.

[1] نهج البلاغه، سيد رضي، خطبه16

[2] همان خطبه 13

[3] همان خطبه 42

[4] همان خطبه 28

[5] همان خطبه هاي 52و53

[6] همان خطبه هاي 34و 35و 36

[7] همان خطبه 83

[8] همان خطبه 99

[9] همان خطبه 109

[10] نهج البلاغه، ترجمه مرحوم دشتي فهرست تفصيلي، چاپ دفتر تبليغات اسلامي ص613

[11] تاريخ الخلفا، چاپ المثني بغداد ص189

[12] سيره پيشوايان، مهدي پيشوائي، ص88

[13] تحف العقول، حسن بن علي بن شعبه، انتشارات جامعه مدرسين؛ 1363ش ص245

[14] بحارالأنوار، مجلسي، چاپ المكتبه الاسلاميه 1393ق، ج44 ص329

[15] الذريعه، شيخ آغا بزرگ تهراني، ج3 ص345

[16] حليه الأولياء، ابونعيم اصفهاني، چاپ پنجم دارالكتب العربي 1407ق ج3 ص136

[17] خصال، صدوق، ابواب الخمسين و مافوقه- الفقيه، صدوق، ج2 ص618

 

 

 

شما احتمالا این مطالب را نیز دوست دارید...

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *