کارکردهای امامت۳

  • ایجاد نظام اخلاقی تربیتی

   در حالی که جامعه اسلامی بعد از رحلت پیامبر اکرم(ص) در حال حرکت قهقرایی و بازگشت به مادی گرایی و دنیاگرایی شدند امام علی(ع) با بیان خطبه ها و یا نامه هایی در مقام مذمت دنیا و دنیاگرایی برآمده و مردم و نخبگان جامعه را از این ضرورت آگاه نمودند. آنگاه که حضرت به خلافت رسیدند تبیین نمودند که برای رسیدن به جایگاه های دنیا هیچگاه حقیقت را زیر پا نگذاشته و حق را به خاطر دنیا نادیده نگرفتند[۱]، حضرت در بازگشت از جنگ جمل در مسجد جامع بصره به ایراد خطبه پرداختند که در آنجا حضرت به نکوهش دنیا و دنیاگرایی پرداختند[۲] و در مسجد کوفه در همان سال از لزوم پرهیز از آرزوهای دنیایی و هواپرستی سخن به میان آوردند[۳]، در خطبه ای در روز عید فطر حضرت امیر مردم را بر شناخت درست دنیا تشویق نمودند[۴]، و در خطبه ای در روز عید قربان حضرت به تبیین واقعیت دنیا پرداخته و مردم را به رغبت به آخرت تشویق نمودند[۵]، در سال ۳۸ ق پس از شکست خوارج در نخیله از سستی و دنیاگرایی کوفیان آنان را نکوهش نمودند[۶]، و خطبه معروف حضرت به غرا از خطبه هایی است که ایشان به تفصیل به تبیین دنیا و اوصاف متقین پرداخته اند و مباحث مختلف اخلاقی و تربیتی را تبیین نموده اند و دربرخی موارد مثالهای زیبایی بیان     نموده اند[۷]. زید بن وهب خطبه ای از حضرت نقل می نماید در روش برخورد با دنیا[۸]، سپس حضرت بر پرهیز از عشقهای مجازی در دنیا اخطار فرموده و آنرا دور کننده انسان از حقیقت    برشمرده اند[۹]، نظائر این امور در نهج البلاغه بسیار ذکر شده است تا آنجا که مرحوم دشتی بیش از ۴۰۰ موضوع نسبت به دنیا و دنیا گرایی در نهج البلاغه از بیانات حضرت را تبیین فرموده اند[۱۰] که این همه نهج البلاغه را به یک دائره المعارف اخلاقی و تربیتی تبدیل نموده است.

   پرهیز از دنیاگرایی را ائمه اطهار(ع) در زندگانی خویش به اثبات رساندند زهد امیرمومنان(ع)، وقف هزاران چاه و درخت در اطراف مدینه، و جود و بخشش امام مجتبی(ع) که بارها نیمی و یا تمام اموال خویش را وقف نمودند، و در دستگیری از بیچارگان و مستمندان در عصر خود زبانزد خاص و عام بود[۱۱] و هیچ فقیری از درب خانه اش دست خالی بیرون نمی رفت، جوانمردی و مروت آن حضرت در رفتار با مخالفان و ترحم بر آنان، نمونه هایی از رفتارهای اجتماعی بزرگان دین ماست[۱۲].

   اما سیر اخلاقی و سلوک تربیتی در خانواده توسط اهل بیت(ع) نیز نظامی بر پایه محبت و عطوفت بنا نهاده است، آنچنانکه امام علی(ع) در دوران قبل از خلافت و امامت و بعد از آن در منزل وظیفه همسری و پدری خویش را به انجام می رساند، ادب و احترام و محبت حضرت زهرا(س) به همسر و فرزندانشان که یکی از مظاهر آن در حدیث کساء آمده است.

  • تحکیم ارزشها و ارتقاء باورها

   ارزشهای انسانی و اسلامی از اموری است که در جامعه اسلامی بارها دستخوش تغییر و دگرگونی قرار گرفت و دین را درآستانه تحریف و یا انحراف قرار داد، امویان و مروانیان از یک سو و پس از آنان عیاسیان که نفاقشان بیش از امویان کمر به هدم اسلام بسته و ارزشهای آن را به ضد ارزش تبدیل نمودند. در این میان یکی از کارکردهای مهم امامت تحکیم ارزشهای دینی و الهی و رشد و ارتقاء اعتقادات و باورهای شیعیان و مسلمانان بوده است. ربع قرن خانه نشینی اولین پیشوای شیعیان برای آن بود که حضرت حاضر به مکر و خدعه برای دریافت خلافت و استفاده از کذب و دوری از صداقت آنچنان که خلفای ثلاث کردند نشد.

   این انحرافات که در جامعه اسلامی از رحلت پیامبر اکرم(ص) آغاز شد و پس از صلح امام حسن(ع) با معاویه این امر شدت یافت اما خلفا کمتر عملی که مبتنی بر انحراف باشد از خود بروز می دادند و به اصطلاح حفظ ظواهر می نمودند ولی یزید که انحرافات عقیدتی و اخلاقی او زبانزد بود در آشکارا شرب خمر می نمود و بوزینه خویش را از کنار خویش جدا نمی نمود، از بیان رغبت خویش به آئین مسیحیت إبائی نداشت و علنا انکار وحی و نبوت می نمود. حضرت ابا عبدالله الحسین(ع) در زمان معاویه که حفظ ظواهر می نمود خود را ملزم به تبعیت از صلح نامه امام مجتبی(ع) می دید ولکن خلافت و جانشینی یزید نه تنها خلاف صلح نامه بود بلکه انحراف دوچندان ارزشهای جامعه اسلامی و محو شریعت محمدی(ص) را در پی داشت. حضرت در مقابل این انحراف بزرگ کوتاه نیامده و در مقابله با آن با تمام وجود ایستادگی نمودند و به توبیخ دیگران در عدم ایستادگی در مقابل آن پرداختند و در راه عراق در منزلی بنام ذی حسم فرمودند: «ألا تری أن الحق و لایعمل به و الباطل و لایتناهی عنه»[۱۳] آیا نمی بینید به حق عمل نمی شود و به باطل جامه عمل پوشانده اند. بنی امیه حکومت را نه وسیله ای برای خدمت قلمداد نمود بلکه مستمسکی برای چپاول و عیش دنیوی خویش قرار دادند و عملا خلافت را تبدیل به سلطنت موروثی نمودند آنچنانکه ابوسفیان به آنان توصیه نمود اکنون که حکومت دست شما افتاده آن را همچون گویی به یکدیگر بدهید تا از دودمان بنی امیه بیرون نرود.حضرت سیدالشهدا(ع) زمانی که ارزشها را در حال تغییر دیدند و حکومت خدا و خلافت پیامبر را در حال تبدیل شدن به سلطنت یافتند و ارزش معنویات را در حال تبدیل شدن به مادی گرائی و دنیا پرستی دیدند ترک معروف و ارتکاب نواهی را تحمل ننموده و قیام خویش علیه کجیها را آغاز نمودند و در نامه ای که به برادر خویش محمد حنفیه نوشتند به تبیین آن پرداختند و فرمودند: «إنی لا أخرج اشرا ولابطرا و لامفسدا و لاظالما بل إنی اخرج لإصلاح امه جدی و ان اسیر بسیره جدی و ابی…»[۱۴] من نه از روی خودخواهی و نه از روی سرکشی و هوسرانی از مدینه خارج می شوم و نه برای ایجاد فساد و ستمگری، بلکه هدف من از این حرکت اصلاح امت جدم و تأسی به سیره جد و پدرم است.

   پس از شهادت حضرت سیدالشهداء(ع) که اوج انحراف جامعه اسلامی و قساوت قلب آنان بود امام سجاد(ع) در صدد برآمدند تا بوسیله ادعیه و مناجات به تبیین و تحکیم ارزشهای دینی و باورهای معنوی بپردازند. مجموعه این ادعیه امروز بعنوان زبور آل محمد(ع) با نام صحبفه سجادیه در ۵۴ دعا گردآوری شده و بیش از پنجاه شرح بر آن نگاشته شده است[۱۵].

  • تقویت انگیزه ها

   انسانها بوسیله مطالعه و یا تفکر در امور نظری امری را پذیرفته و به آن باور دارند، و لکن در مقام وجود الگوهایی که عمل به آن ارزشها و دستورات را برای آنها تسهیل نموده و انگیزه افراد جهت انجام دستورات دینی تقویت گردد. انفاق و یاریرساندن به مستمندان در عمل برای انسان گران است گذشتن از دارائیهای دنیا و برخورداری از آن ایجاد علقه و غفلت نموده و انفاق در راه خدا را سخت می نماید، اما آنگاه که انسان میخواند که امیرالمومنین شبانه به مستمندان کمک نموده و یا امام مجتبی از اموال و دارائی خویش گذشته و پس از شهادت امام زین العابدین(ع) مستمندان دریافتند که ایشان نان آور شبهای آنان بوده است و هنگام غسل دادن جنازه اش به پینه و کوفتگی شانه های حضرت   پی بردند[۱۶] این امر بر انسان آسان شده و بوسیله تأسی به عمل آن بزرگان انگیزه عمل مطابق با فعل آنان را می یابد.

  • ایجاد مبناهای تعادلی

   افراط و تفریط در عمل نوعا بدلیل فقدان مبانی درست و ملاک معین و مبین در زندگی بشر به چشم می خورد که یکی از دستاوردهای شیعه در امر امامت که از کارکردهای مهم آن تلقی می شود دریافت مبانی به دور از افراط و تفریط است که تبعیت از این مبانی می تواند انسانها را رشد داده و آنها را به کمال و رستگاری برساند. آنگاه که می بینیم امیرالمومنین در روز شیر میدان جنگ است و در شب از خوف خدا سر به سجده عبودیت می نهد و یا حضرت سیدالشهداء(ع) در میدان جنگ به اقامه نماز جماعت پرداخته اند و نیز یکی از این مبانی رساله حقوق[۱۷] امام سجاد(ع) است که مشتمل بر وظائف انسان بوده و حقوق ۵۱ صنف را بیان می نماید از حق الله گرفته تا حق الناس و از حقوق اعضا و جوارح تا والدین و فرزندان را ذکر نموده است.

[۱] نهج البلاغه، سید رضی، خطبه۱۶

[۲] همان خطبه ۱۳

[۳] همان خطبه ۴۲

[۴] همان خطبه ۲۸

[۵] همان خطبه های ۵۲و۵۳

[۶] همان خطبه های ۳۴و ۳۵و ۳۶

[۷] همان خطبه ۸۳

[۸] همان خطبه ۹۹

[۹] همان خطبه ۱۰۹

[۱۰] نهج البلاغه، ترجمه مرحوم دشتی فهرست تفصیلی، چاپ دفتر تبلیغات اسلامی ص۶۱۳

[۱۱] تاریخ الخلفا، چاپ المثنی بغداد ص۱۸۹

[۱۲] سیره پیشوایان، مهدی پیشوائی، ص۸۸

[۱۳] تحف العقول، حسن بن علی بن شعبه، انتشارات جامعه مدرسین؛ ۱۳۶۳ش ص۲۴۵

[۱۴] بحارالأنوار، مجلسی، چاپ المکتبه الاسلامیه ۱۳۹۳ق، ج۴۴ ص۳۲۹

[۱۵] الذریعه، شیخ آغا بزرگ تهرانی، ج۳ ص۳۴۵

[۱۶] حلیه الأولیاء، ابونعیم اصفهانی، چاپ پنجم دارالکتب العربی ۱۴۰۷ق ج۳ ص۱۳۶

[۱۷] خصال، صدوق، ابواب الخمسین و مافوقه- الفقیه، صدوق، ج۲ ص۶۱۸

 

 

 

شما احتمالا این مطالب را نیز دوست دارید...

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *